Szlak „Śladami gwarków, fryszerzy i kowali” to lokalna trasa turystyczna na terenie gminy Miedziana Góra, prowadząca przez miejsca silnie związane z dawnym górnictwem i hutnictwem regionu. Powstał z inicjatywy uczniów Szkoły Podstawowej w Ćmińsk, realizujących projekt edukacyjny Centrum Edukacji Obywatelskiej „Aktywni z Natury”. Znakiem rozpoznawczym trasy jest postać gwarka – motyw obecny w herbie gminy.
Szlak liczy około 23 km. Rozpoczyna się przy kościele w Ćmińsku, a kończy przy kaplicy Przemienienia Pańskiego w Kostomłoty Pierwsze. Jego przebieg zaplanowano tak, aby wędrujący mogli zobaczyć pozostałości dawnych kopalń i zakładów hutniczych, historyczne miejsca kultu, a także poznać walory krajobrazowe i przyrodnicze okolicy.
Trasa daje również możliwość obserwacji współczesnego wydobycia w czynnych kamieniołomach w Tumlin oraz Kostomłoty Drugie. Bezpośredni kontakt z zachowanymi śladami dawnej działalności pozwala lepiej zrozumieć rolę, jaką górnicy, fryszerze i kowale odegrali w kształtowaniu tego obszaru – czego dowodem są fundowane przez nich obiekty sakralne i powstające wokół nich osady.
Szlak można zwiedzać etapami, ale bardziej doświadczeni turyści bez problemu pokonają całą trasę podczas jednej wędrówki.
1. Rozpocznijmy wędrówkę
Choć przyjęliśmy, że wędrówkę szlakiem „Śladami gwarków, fryszerzy i kowali” rozpoczynamy przy kościele w Ćmińsku, trasę można z powodzeniem pokonać również w przeciwnym kierunku. Alternatywnym punktem startowym jest kaplica Przemienienia Pańskiego w Kostomłotach Pierwszych – miejsce spokojne, kameralne i sprzyjające wyciszeniu.
Rozpoczęcie wędrówki właśnie tutaj pozwala spojrzeć na szlak z innej perspektywy. Od sakralnej przestrzeni kaplicy i otaczającego ją krajobrazu wyruszamy w drogę prowadzącą przez obszary naznaczone dawną działalnością górniczą i hutniczą. Kolejne etapy trasy stopniowo odsłaniają ślady pracy ludzi, którzy przez stulecia kształtowali lokalny krajobraz i osadnictwo, nadając temu miejscu jego historyczny charakter.
2. Mur oporowy i ruiny zakładu wielkopiecowego w Bobrzy
Monumentalny mur oporowy w Bobrzy to jeden z najbardziej imponujących śladów dawnego przemysłu w regionie. Powstał na początku XIX wieku jako część zakładu wielkopiecowego, który miał ambicję stać się sercem nowoczesnej metalurgii Królestwa Polskiego. Dziś ruiny nie pracują już dla hutnictwa, ale nadal robią wrażenie skalą i precyzją wykonania. To miejsce, gdzie historia przemysłu spotyka się z naturą — i gdzie łatwo wyobrazić sobie, jak ogromnym przedsięwzięciem była Bobrza ponad 200 lat temu.
3. Miejsce po pierwszym Wielkim Piecu
Pomnik Wielkiego Pieca w Bobrzy upamiętnia funkcjonowanie dawnych Zakładów Wielkopiecowych w Bobrzy, jednego z najważniejszych ośrodków staropolskiego hutnictwa. Wielki piec uruchomiono w pierwszej połowie XIX wieku w ramach rozwoju Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Zachowane relikty pieca oraz towarzyszącej mu infrastruktury stanowią dziś cenny zabytek techniki i czytelne świadectwo przemysłowej historii regionu. Obiekt jest ważnym punktem na mapie dziedzictwa kulturowego gminy Miedziana Góra.
4. Grodowe Źródło
To miejsce zaskakująco spokojne, mimo bliskości ruchliwej drogi krajowej. W 2008 roku zostało objęte ochroną jako pomnik przyrody decyzją samorządu gminy Miedziana Góra, który docenił jego walory przyrodnicze i krajobrazowe. Źródło ma charakter szczelinowy i wypływa z dolnotriasowych piaskowców tumlińskich. Uważni obserwatorzy mogą dostrzec charakterystyczne pulsowanie piasku w strumieniu, będące efektem wypływu wody ze szczelin skalnych. Obok źródła znajduje się niewielka polanka z altanką i ławkami, chętnie wykorzystywana jako miejsce odpoczynku. Grodowe Źródło to jeden z tych punktów, które naturalnie wpisują się w piesze wędrówki po gminie Miedziana Góra i pozwalają na chwilę wyciszenia w cieniu Góry Grodowej.
5. Góra Grodowa
Góra Grodowa to jedno z tych miejsc, gdzie historia i symbolika przenikają się niemal naturalnie. Na jej zboczach i wśród drzew kryją się obiekty, które nie narzucają się swoją formą, ale zostają w pamięci na długo. To przestrzeń do zatrzymania się — nie tylko w drodze, ale i w myślach. Pośród zieleni stoi Kaplica Przemienienia Pańskiego — skromna, spokojna, od lat związana z lokalną tradycją i duchowością. Jej obecność podkreśla kontemplacyjny charakter wzgórza, a droga prowadząca do kaplicy sprzyja wyciszeniu i uważnemu doświadczaniu miejsca. Niedaleko znajdują się Rezerwat Kręgi Kamienne na Górze Grodowej — jedno z najbardziej zagadkowych miejsc w tej części regionu. Kamienne kręgi, ukryte w lesie, są świadectwem dawnych wierzeń i praktyk, których sens do dziś pozostaje otwarty na interpretacje. To przestrzeń, która przypomina, że historia tej ziemi sięga znacznie dalej, niż sięga pamięć zapisana w dokumentach.
6. Kamieniołom Wykień
Kamieniołom Wykień jest miejscem, w którym krajobraz mówi ciszej, ale dłużej zostaje w pamięci. Wciśnięty w leśne zbocze Góry Wykieńskiej, nie dominuje nad otoczeniem, lecz stopniowo się w nie wtapia. Dawne wyrobisko piaskowca odsłania tu surową strukturę skały, kontrastującą z miękką linią drzew i spokojem leśnych ścieżek. To przestrzeń, w której łatwo zauważyć, jak działalność człowieka z czasem staje się częścią naturalnego pejzażu — bez spektakularnych form, za to z wyraźnym śladem historii zapisanej w skale i ukształtowaniu terenu.
7. Pomnik przyrody Piekło na Górze Kamień
Pomnik przyrody Piekło na Górze Kamień zachwyca surowym krajobrazem skalnym, który od lat pobudza ciekawość i rodzi lokalne opowieści. Charakterystyczne formacje skalne, ukryte wśród drzew, tworzą przestrzeń dziką i nieoczywistą — inną niż klasyczne leśne ścieżki. To miejsce, gdzie łatwo zwolnić krok, rozejrzeć się uważniej i poczuć, że przyroda rządzi się tu własnymi prawami. Piekło nie straszy — raczej intryguje i przypomina, jak różnorodny potrafi być krajobraz Gór Świętokrzyskich.
8. Kamieniołom Ciosowa
Kamieniołom w Ciosowej to jedno z najbardziej charakterystycznych miejsc poprzemysłowych w gminie Miedziana Góra. Dawniej intensywnie eksploatowany, dziś przyciąga monumentalnymi ścianami skalnymi i otwartą przestrzenią, która robi wrażenie o każdej porze roku. To miejsce, gdzie łatwo dostrzec geologiczną historię regionu zapisaną w odsłoniętych warstwach skał, a jednocześnie zobaczyć, jak przyroda stopniowo odzyskuje teren. Kamieniołom Ciosowa nie jest klasyczną atrakcją — to przestrzeń do obserwacji, refleksji i spokojnego odkrywania.
9. Pole górnicze Ławęczno
Kopalnia Ławęczno powstała na początku XVII wieku i była ważnym ośrodkiem dawnego górnictwa na terenie dzisiejszej gminy Miedziana Góra. Jej rozwój wiązał się z działalnością włoskich specjalistów sprowadzonych przez biskupów krakowskich, a kluczową postacią był Jakub Salvini – główny budowniczy kopalni. Wydobywano tu głównie rudy żelaza, stosując system wieloszybikowy z licznymi, płytkimi szybami, sięgającymi miejscami do około 40 metrów. W kopalni wykorzystywano także kierat wydobywczy. Bliskość zakładów hutniczych w Bobrzy sprzyjała intensywnej eksploatacji, prowadzonej przez większą część XVII wieku. Do dziś zachowały się ślady tej działalności, stanowiące ważny element dziedzictwa przemysłowego regionu.
10. Kaplica św. Barbary w Miedzianej Górze
Kaplica św. Barbary w Miedzianej Górze to nie tylko obiekt sakralny, ale znak czasu, w którym wiara, praca i codzienne ryzyko szły ramię w ramię. Skromna, a jednocześnie symboliczna, przez lata była miejscem modlitwy ludzi związanych z górnictwem i hutnictwem – i do dziś pozostaje jednym z najczytelniejszych śladów lokalnej tożsamości.
Koniec wędrówki
Wędrówkę szlakiem kończymy na Wzgórzu Jana w Kostomłotach Pierwszych – miejscu, które w naturalny sposób domyka całą trasę i pozwala spojrzeć na nią z dystansu. To dobry moment na podsumowanie przebytej drogi oraz refleksję nad historią górnictwa i hutnictwa, które przez wieki kształtowały ten obszar.
Jednocześnie warto pamiętać, że Wzgórze Jana może być także punktem wyjścia na szlak. Rozpoczęcie wędrówki właśnie tutaj daje możliwość stopniowego wchodzenia w opowieść o dawnych gwarkach, fryszerzach i kowalach, prowadząc przez kolejne miejsca związane z ich działalnością aż do Ćmińska.
