Powstanie styczniowe, które wybuchło w styczniu 1863 roku, było największym i najdłużej trwającym zrywem niepodległościowym Polaków w XIX wieku. Toczyło się na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej znajdujących się pod zaborem rosyjskim i miało charakter walk partyzanckich. Choć słabo uzbrojeni, powstańcy cieszyli się szerokim poparciem ludności cywilnej, która udzielała schronienia, żywności oraz informacji.
Na obszarze Królestwa Polskiego, w tym na terenie dzisiejszego województwa świętokrzyskiego, dochodziło do licznych potyczek i przemarszów oddziałów powstańczych. Lasy, wzgórza i słabo zaludnione tereny sprzyjały działaniom konspiracyjnym. Mimo ostatecznej klęski militarnej, powstanie odegrało ogromną rolę w kształtowaniu świadomości narodowej i pamięci historycznej kolejnych pokoleń.
Również teren obecnej gminy Miedziana Góra zapisał się w historii tego zrywu. Do dziś zachowały się tu miejsca pamięci, które dokumentują obecność i ofiarę uczestników powstania.
Kopiec w Ćmińsku
Kopiec w Ćmińsku jest jednym z najważniejszych lokalnych symboli pamięci o powstaniu styczniowym. Został usypany przez mieszkańców jeszcze przed wybuchem walk, najprawdopodobniej na początku lat 60. XIX wieku, w okresie nasilonych manifestacji patriotycznych. Od początku zwieńczony był krzyżem – znakiem wiary, polskości i dążeń niepodległościowych.
W czasie powstania okolice Ćmińska, Bobrzy i Tumlina stały się areną walk oddziałów powstańczych z wojskami rosyjskimi. Po bitwie z czerwca 1863 roku rosyjskie represje dotknęły miejscową ludność, a krzyż na Kopcu został zniszczony jako symbol oporu i narodowej tożsamości. Przez kolejne dziesięciolecia pamięć o nim przetrwała jedynie w tradycji mieszkańców.
Kopiec wielokrotnie zmieniał swój wygląd, był niszczony i odbudowywany. Dopiero w 2023 roku, po 160 latach, przywrócono mu pierwotny charakter poprzez ponowne ustawienie krzyża. Umieszczono na nim wizerunek tzw. Powstańczego Chrystusa – charakterystycznego symbolu upamiętniającego uczestników zrywu z 1863 roku.
Bitwa w Bobrzy
10 czerwca 1863 roku w rejonie dzisiejszych ruin Zakładu Wielkopiecowego w Bobrza doszło do kilkugodzinnej bitwy oddziału powstańczego dowodzonego przez Dionizego Czachowskiego z przeważającymi siłami rosyjskimi. Walki objęły szeroki teren – od okolic Bobrzy przez pola Podgrodu aż w kierunku Wyrowiec. Mimo braków amunicji i znacznej przewagi wroga powstańcy stawiali opór do wieczora, walcząc także bronią białą. Na polu bitwy poległo dziesięciu Polaków.
Rannych powstańców umieszczono w barakach zakładowych, gdzie udzielano im pomocy medycznej, natomiast ośmiu poległych pochowano na miejscowym cmentarzu w Ćmińsku. Wydarzenia te głęboko zapisały się w pamięci mieszkańców, a monumentalny mur oporowy zakładu stał się niemym świadkiem dramatycznych walk i ofiary uczestników powstania styczniowego na tym terenie.
W 2008 roku, w 145. rocznicę powstania, społeczność Bobrzy ufundowała tablicę pamiątkową upamiętniającą bitwę. Początkowo odsłonięta podczas uroczystości rocznicowych, została później wkomponowana w mur oporowy. Z okazji 160. rocznicy bitwy, w listopadzie 2023 roku, tablicę poddano renowacji i uroczyście odsłonięto ponownie, przywracając jej czytelność i należne miejsce w przestrzeni historycznej Bobrzy.
Mogiła powstańców
Na cmentarzu parafialnym w Ćmińsk znajduje się mogiła powstańców styczniowych poległych w walkach z wojskami rosyjskimi w czerwcu 1863 roku. Spoczywa tu ośmiu uczestników bitwy pod Bobrzą, pochowanych przez ówczesnego proboszcza parafii po zakończeniu walk. Miejsce to stanowi jeden z najważniejszych materialnych śladów powstania styczniowego na terenie gminy Miedziana Góra.
Po klęsce oddziałów powstańczych i nasileniu represji carskich mogiła, podobnie jak inne symbole pamięci narodowej, stała się celem działań odwetowych. Rosyjskie władze nakazały usunięcie krzyża znajdującego się na grobie, próbując w ten sposób wymazać pamięć o powstańcach i zastraszyć lokalną społeczność. Mimo zakazów i rusyfikacji pamięć o poległych była przekazywana z pokolenia na pokolenie.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości mogiła została ponownie oznaczona krzyżem i objęta opieką. Do dziś pozostaje miejscem zadumy, modlitwy i lokalnych uroczystości patriotycznych, przypominając o realnych ofiarach powstania styczniowego oraz o udziale mieszkańców tych ziem w walce o wolność.